સંસદીય પેનલને કાયદો અમલમાં આવ્યાના દાયકાઓ પછી પણ SC/STએટ્રોસિટી એક્ટ હેઠળ ફક્ત ૧૮૧ ખાસ પોલીસ સ્ટેશન મળ્યા છે. સૌથી વધુ નોંધાયેલા કેસ ધરાવતા રાજસ્થાન અને ેંઁમાં કોઈ ખાસ પોલીસ સ્ટેશન નથી

(એજન્સી) નવી દિલ્હી, તા.૧ર
જાતિ આધારિત હિંસાના કેસ માટે સમર્પિત પોલીસ સ્ટેશન ફરજિયાત કરતો કાયદો ઘડ્યાના પાંત્રીસ વર્ષ પછી, ફક્ત સાત રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોએ તેમની સ્થાપના કરી છે. બુધવારે સંસદમાં રજૂ કરાયેલા એક અહેવાલમાં સામાજિક ન્યાય અને સશક્તિકરણ પરની સ્થાયી સમિતિએ નોંધ્યું છે કે અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ (અત્યાચાર નિવારણ) અધિનિયમ, ૧૯૮૯ (પીઓએ એક્ટ) હેઠળ જરૂરી માત્ર ૧૮૧ ખાસ પોલીસ સ્ટેશનો દેશભરમાં અસ્તિત્વમાં છે. બધા ૧૮૧ બિહાર (૪૦), મધ્યપ્રદેશ (૫૧), છત્તીસગઢ (૨૭), ઝારખંડ (૨૪), કર્ણાટક (૩૩), કેરળ (૩) અને પુડુચેરી (૩)માં છે. પીઓએ એક્ટ લાગુ થયાના ત્રણ દાયકાથી વધુ સમય પછી પણ, ફક્ત સાત રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં આવા પોલીસ સ્ટેશનો છે. વર્ષોથી રાજ્ય સરકારો સાથે નિયમિત બેઠકો પણ ઇચ્છિત પરિણામ આપી શકી નથી. ભાજપના સાંસદ પી. સી. મોહનની અધ્યક્ષતાવાળી સમિતિએ કહ્યું હતું કે તેમને વિશેષ અદાલતોની સ્થાપના અંગે કોઈ માહિતી મળી નથી, જે કાયદા દ્વારા અત્યાચારના કેસોની ઝડપી સુનાવણી માટે અલગથી આદેશ આપવામાં આવ્યો છે.જ્યાં આવી અનેક ઘટનાઓ બને છે તેવા રાજ્યોમાં કોઈ ખાસ પોલીસ સ્ટેશન નથી : આશ્ચર્યજનક વાત એ છે કે, સૌથી વધુ નોંધાયેલા અત્યાચારના કેસ ધરાવતા રાજ્યોમાં કોઈ ખાસ પોલીસ સ્ટેશન નથી. નેશનલ ક્રાઈમ રેકોડ્‌ર્સ બ્યુરોના ભારતમાં ગુના ૨૦૨૩ના અહેવાલ મુજબ, તે વર્ષે અનુસૂચિત જાતિ વિરુદ્ધના ગુનાઓ ૫૭,૦૦૦ને વટાવી ગયા. ઉત્તર પ્રદેશમાં સૌથી વધુ ૧૫,૦૦૦ કેસ નોંધાયા, ત્યારબાદ રાજસ્થાનમાં ૮,૫૦૦, મધ્ય પ્રદેશમાં ૭,૮૦૦ અને બિહારમાં ૭,૦૦૦ કેસ નોંધાયા. આ ચાર રાજ્યો મળીને રાષ્ટ્રીય સ્તરે તમામ અનુસૂચિત જાતિના અત્યાચારના કેસોના લગભગ બે તૃતીયાંશ કેસ છે. આમાંથી, ફક્ત મધ્ય પ્રદેશ અને બિહારમાં જ ખાસ પોલીસ સ્ટેશનો સ્થાપવામાં આવ્યા છે. ઉત્તર પ્રદેશ અને રાજસ્થાન – (જે સૌથી વધુ કેસ ધરાવતા રાજ્યો છે) – તેમાં કોઈ ખાસ પોલીસ સ્ટેશન નથી. ૨૦૨૩માં અનુસૂચિત જનજાતિ વિરુદ્ધના ગુનાઓમાં તીવ્ર વધારો થયો છે, જે ૨૮.૮ ટકા વધીને ૧૨,૯૬૦ કેસ થયા, જેમાં મણિપુરમાં તે વર્ષે વંશીય હિંસાને કારણે મોટો હિસ્સો હતો. કાયદા હેઠળ સજાનો દર ઓછો રહ્યો છે. ૨૦૨૦માં તે ૩૯-૪૦ ટકાની આસપાસ હતો, જે ૨૦૨૨માં ઘટીને ૩૨-૩૩ ટકા થઈ ગયો. આ સમયગાળા માટે ર્ઁછ કેસોમાં નિર્દોષ છૂટવાનો દર ૬૦ ટકાથી ઉપર રહ્યો છે. કેન્દ્ર કહે છે કે તે કોઈ સમયરેખા નક્કી કરી શકતું નથી. સમિતિએ સામાજિક ન્યાય અને સશક્તિકરણ મંત્રાલયને પાલન માટે સમયરેખા વિશે પૂછ્યું, ત્યારે વિભાગના સચિવે કહ્યું કેઃ “મારા માટે સમયરેખા સૂચવવી મુશ્કેલ છે, પરંતુ હું તમને ખાતરી આપું છું કે દરેક મંચ પર વિભાગ સંબંધિત રાજ્ય સરકારો સાથે જોડાય તેવો સતત પ્રયાસ કરવામાં આવે છે.” કેન્દ્રીય સામાજિક ન્યાય અને સશક્તિકરણ મંત્રીની અધ્યક્ષતામાં અને આદિવાસી બાબતોના મંત્રીની સહ-અધ્યક્ષતામાં કાયદાઓ પરની સ્ટીયરિંગ કમિટીએ ૨૦૦૬થી ૨૯ બેઠકો યોજી છે. છેલ્લી બેઠક ૮ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ના રોજ યોજાઈ હતી. કાયદો અને વ્યવસ્થા રાજ્યનો વિષય હોવાથી, કેન્દ્ર પાસે રાજ્યોને સ્ટેશનો સ્થાપવા માટે ફરજ પાડવાની કોઈ સત્તા નથી. મંત્રાલયે સમિતિને જણાવ્યું હતું કે તે સમીક્ષા બેઠકો, પ્રાદેશિક પરિષદો અને મુખ્યમંત્રીઓ સાથે સીધા મંત્રી સ્તરીય જોડાણ દ્વારા રાજ્યો સાથે ફોલોઅપ કરે છે. રિપોર્ટમાં એ પણ નોંધવામાં આવ્યું છે કે અત્યાચાર પીડિતો માટે વળતર સ્લેબ – (૮૫,૦૦૦થી ૮.૨૫ લાખ રૂપિયા સુધી છે) – તે વર્ષોથી સુધારવામાં આવ્યા નથી. વિભાગે ગ્રાહક ભાવ સૂચકાંક અનુસાર આમાં ૪૩ ટકાનો વધારો કરવાનો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો છે, પરંતુ તે ખર્ચ નાણાકીય સમિતિની મંજૂરી માટે બાકી છે. વિભાગે પહેલીવાર, ૫૦-૫૦ કેન્દ્ર-રાજ્ય ભાગીદારીના આધારે રાજ્યોને ખાસ પોલીસ સ્ટેશન સ્થાપવા માટે પ્રતિ પોલીસ સ્ટેશન રૂા. ૫ લાખ અને ખાસ કોર્ટ દીઠ રૂા. ૯૦.૭૦ લાખની એક વખતની નાણાકીય સહાયનો પ્રસ્તાવ પણ મૂક્યો છે.